แร่ทองคำในไทยอยู่ที่ไหนบ้าง? รวมแหล่งแร่ทอง จุดร่อนทอง และเหมืองทองทั่วประเทศ

ทองคำที่วางขายอยู่ในตู้ร้านทองทุกวันนี้ หลายคนอาจไม่เคยนึกว่าแผ่นดินไทยเองก็มีแร่ทองคำอยู่ไม่น้อย ชื่อบ้านนามเมืองอย่าง "บ่อทอง" "ร่อนทอง" "ทองผาภูมิ" หรือ "ภูเขาทอง" ล้วนเป็นร่องรอยว่าคนรุ่นก่อนเคยขุดและร่อนหาทองกันจริง ๆ บทความนี้รวบรวม สถานที่ในประเทศไทยที่มีแร่ทองคำ จุดที่ชาวบ้านยังร่อนทอง และเหมืองทองทั้งในอดีตและปัจจุบัน ไว้ในที่เดียว

ภาพรวม: ไทยมีแหล่งแร่ทองคำ 32 แหล่ง ใน 5 แนวหลัก

ข้อมูลจากสำนักทรัพยากรแร่ กรมทรัพยากรธรณี (ชุดแผนที่และข้อมูลแหล่งแร่ทองคำ พ.ศ. 2559) ซึ่งสมาคมค้าทองคำนำมาเผยแพร่ ระบุว่าประเทศไทยมี แหล่งแร่ทองคำ 32 แหล่ง ปริมาณทรัพยากรแร่ทองคำรวมประมาณ 148 ตัน กระจายอยู่ใน 5 แนวหลัก

แร่ทองคำในธรรมชาติมี 2 ลักษณะ ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าจะ "ทำเหมือง" หรือ "ร่อน"

• แบบปฐมภูมิ ทองฝังอยู่ในเนื้อหินหรือสายแร่ควอตซ์ ส่วนใหญ่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ต้องทำเหมืองและใช้กระบวนการแต่งแร่ โดยทั่วไปจะคุ้มค่าเชิงพาณิชย์เมื่อมีทองมากกว่า 3 กรัมต่อหิน 1 ตัน
• แบบทุติยภูมิ (ลานแร่) หินที่มีทองผุพังแล้วถูกน้ำพัดพามาสะสมตามเชิงเขา ลำห้วย และตะกอนกรวดทรายในแม่น้ำ เป็นทองแบบที่ชาวบ้านใช้เลียงหรือถาดร่อนหาได้

รายชื่อแหล่งแร่ทองคำในไทย แยกตามแนวและจังหวัด

รายชื่อด้านล่างคือแหล่งแร่และแหล่งศักยภาพที่กรมทรัพยากรธรณีระบุชื่อไว้ในเอกสารเผยแพร่

แนวที่ 1: เลย – เพชรบูรณ์ – ปราจีนบุรี

เป็นแนวที่มีศักยภาพสูงที่สุดของประเทศ พาดผ่านเลย หนองคาย อุดรธานี เพชรบูรณ์ พิจิตร ลพบุรี ปราจีนบุรี และสระแก้ว ทองเป็นแบบปฐมภูมิในสายแร่ควอตซ์และหินภูเขาไฟ

แนวที่ 2: เชียงราย – แพร่ – ตาก

เริ่มจากด้านตะวันตกของเชียงราย พะเยา ผ่าน อ.ลอง และ อ.วังชิ้น จ.แพร่ ต่อเนื่องถึง อ.เถิน และ อ.แม่พริก จ.ลำปาง เป็นแนวที่มีจำนวนแหล่งมากที่สุด

แนวที่ 3: ชลบุรี – นราธิวาส

พบทองในภาคตะวันออก และคาดว่าแนวต่อเนื่องข้ามอ่าวไทยลงไปถึงนราธิวาส

แนวที่ 4: เชียงราย – ลำปาง – แม่ฮ่องสอน

อยู่ตามแนวชายแดนไทย–เมียนมา จากเชียงราย ผ่านด้านตะวันตกของเชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน ถึงตาก เป็นทองแบบทุติยภูมิในตะกอนลำน้ำ กรมทรัพยากรธรณีจัดเป็น "พื้นที่ศักยภาพ" ได้แก่ บ้านยางแม่ต่างกลาง (อ.เมือง), บ้านผาฮี้ และบ้านปางหนุน (อ.แม่ฟ้าหลวง) จ.เชียงราย

แนวที่ 5: กาญจนบุรี – ประจวบคีรีขันธ์ – พังงา

ส่วนใหญ่เป็นทองที่สะสมตามลำน้ำลำห้วย และมักพบร่วมกับแร่ดีบุกทางภาคตะวันตก

จุดร่อนทองที่ชาวบ้านยังทำกันอยู่

การร่อนทองเป็นอาชีพเสริมตามฤดูกาล ส่วนใหญ่ทำในหน้าแล้งเมื่อน้ำลด จุดที่มีรายงานข่าวต่อเนื่องในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ได้แก่

• แม่น้ำวัง อ.วังเหนือ จ.ลำปาง ชาวบ้านร่อนหาเกล็ดทองช่วงเดือนธันวาคมถึงเมษายน ด้วยเลียง ตะแกรง และถาดร่อน ชุมชนไม่อนุญาตให้คนนอกพื้นที่เข้ามาร่อน เพราะกังวลเรื่องผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและตลิ่ง
• แม่น้ำโขง อ.ปากชม จ.เลย ชาวบ้านริมโขงเรียกว่า "เล่นคำ" หรือ "ร่อนคำ" ทำกันช่วงน้ำโขงลดราวเดือนมกราคมถึงพฤษภาคม ถือเป็นอาชีพเก่าแก่หลังฤดูเก็บเกี่ยว
• คลองทอง ต.ร่อนทอง อ.บางสะพาน จ.ประจวบคีรีขันธ์ ต้นตำนาน "ทองบางสะพาน" หรือทองนพคุณเนื้อเก้า ชาวบ้านสืบทอดการร่อนทองมานานกว่า 200 ปี มักร่อนหลังน้ำป่าจากภูเขาลดลง
• บ้านภูเขาทอง อ.สุคิริน จ.นราธิวาส ชุมชนรอบเหมืองทองโต๊ะโมะเดิม ปัจจุบันเป็นจุดท่องเที่ยวชุมชน นักท่องเที่ยวชมและลองร่อนทองกับชาวบ้านได้ระหว่างเส้นทางล่องแก่ง

ข้อควรรู้ก่อนไปร่อนทอง: แร่ทองคำเป็นทรัพยากรของรัฐ การร่อนแร่อยู่ภายใต้กฎหมายว่าด้วยแร่ และหลายพื้นที่อยู่ในเขตป่าหรือเขตอนุรักษ์ ผู้ที่สนใจควรสอบถามองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดก่อน และเคารพกติกาของชุมชน หากต้องการสัมผัสประสบการณ์ แนะนำให้ไปกับกิจกรรมท่องเที่ยวชุมชนที่จัดอย่างเป็นทางการ

เหมืองทองในไทย: อดีตถึงปัจจุบัน

จะเห็นว่าปัจจุบันไทยมีเหมืองทองคำขนาดใหญ่ที่ยังเปิดดำเนินการเพียงแห่งเดียวคือเหมืองชาตรี ส่วนแหล่งอื่นเป็นเหมืองเก่าหรือแหล่งที่ยังไม่ได้พัฒนา เพราะการทำเหมืองทองต้องใช้เงินลงทุนสูง ต้องผ่านการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม และต้องได้รับการยอมรับจากชุมชนรอบพื้นที่ ซึ่งกรณีเหมืองทองที่เลยและพิจิตรก็สะท้อนให้เห็นว่าเป็นประเด็นที่ละเอียดอ่อน

เรื่องนี้เกี่ยวกับเจ้าของร้านทองอย่างไร

• ตอบคำถามลูกค้าได้อย่างมั่นใจ ลูกค้ามักถามว่าทองไทยมาจากไหน หรือ "ทองบางสะพาน" ต่างจากทองรูปพรรณทั่วไปอย่างไร ความรู้เรื่องแหล่งแร่ช่วยให้พนักงานหน้าร้านอธิบายได้น่าเชื่อถือ
• ระวังเมื่อมีคนนำ "ทองร่อน" มาขาย ทองเกล็ดหรือทองก้อนจากการร่อนมีความบริสุทธิ์ไม่เท่ากันในแต่ละแหล่ง ร้านควรตรวจสอบเปอร์เซ็นต์ทองทุกครั้ง บันทึกข้อมูลผู้ขายตามขั้นตอนรับซื้อของร้าน และตีราคาตามน้ำหนักและเนื้อทองจริง
• บันทึกแยกประเภทให้ชัด ทองรับซื้อที่ไม่ใช่ทองรูปพรรณมาตรฐานควรแยกสต็อกจากทองหน้าร้าน เพื่อให้คำนวณต้นทุนและตรวจนับได้ง่าย ระบบบริหารร้านทองอย่าง GoldPilot ช่วยบันทึกรายการรับซื้อ แยกประเภทสต็อก และเก็บประวัติการทำรายการไว้ตรวจย้อนหลังได้

สรุป

ประเทศไทยมีแร่ทองคำกระจายอยู่เกือบทุกภาค รวม 32 แหล่งใน 5 แนวหลัก ครอบคลุมอย่างน้อย 20 จังหวัดตามรายชื่อข้างต้น โดยแนวเลย–เพชรบูรณ์–ปราจีนบุรีมีศักยภาพสูงที่สุด จุดที่ชาวบ้านยังร่อนทองกันเป็นประจำอยู่ที่ลำปาง เลย ประจวบคีรีขันธ์ และนราธิวาส ส่วนเหมืองทองขนาดใหญ่ที่ยังเปิดอยู่มีเพียงเหมืองชาตรีที่รอยต่อพิจิตร–เพชรบูรณ์ สมกับที่ดินแดนแถบนี้ถูกเรียกว่า "สุวรรณภูมิ" มาแต่โบราณ

แหล่งอ้างอิง

• สมาคมค้าทองคำ, แหล่งแร่ทองคำในประเทศไทย "ดินแดนสุวรรณภูมิ" (อ้างอิงแผนที่และข้อมูลแหล่งแร่ทองคำ พ.ศ. 2559 กรมทรัพยากรธรณี): goldtraders.or.th
• ลำปางโพสต์, ชาวบ้านวังเหนือร่อนทองแม่น้ำวัง (ม.ค. 2569): lampangpost.com
• ข่าวสด, ร่อนทองคำแม่น้ำโขง อ.ปากชม: khaosod.co.th
• มูลนิธิ ซี.ซี.เอฟ., ร่อนทองบ้านภูเขาทอง จ.นราธิวาส: ccfthai.or.th
• กรุงเทพธุรกิจ, เหมืองอัคราเดินเครื่อง: bangkokbiznews.com
• Thai PBS, 9 ปี ปิดเหมืองทองเมืองเลย แผนฟื้นฟู: thaipbs.or.th